Dağıtım Hukukunda Kademeli Dava: Stufenklage

I. Kademeli Dava (Stufenklage) Hakkında Genel Bilgiler
Alman Medeni Usul Kanunu’nun (ZPO) 254. maddesi kapsamında düzenlenen kademeli dava, dağıtım hukuku alanında ve özellikle ticari acentelik hukukunda önemli bir pratik işleve sahiptir. Tipik uyuşmazlıklar, örneğin ticari acentenin ek komisyon ödemelerine ilişkin olası talepleriyle ilgilidir.

Bu tür taleplerin tutarının belirlenebilmesi için çoğu zaman öncelikle belirli bilgilerin sağlanması gerekir. Bu bilgiler, kademeli davanın ilk aşamasında talep edilir. İkinci aşamada ise genellikle ifa talebinde bulunulur; ancak bu aşamada ifa talebinin ZPO’nun 253. maddesinin 2. fıkrasının 2. bendinde öngörülen kesinlikte formüle edilmesi ve tutarının belirlenmesi gerekir.
Örneğin Münih Yüksek Bölge Mahkemesinin 11 Nisan 2018 tarihli kararına (7 U 1972/17) konu olan davada da durum böyleydi. İlk aşamada ticari defter hesap özetinin sunulması, ikinci aşamada ise bu özetin sunulmasının ardından hesaplanacak komisyonların ödenmesi talep edilmişti.

Uygulamada üç aşamalı bir yapı da sıklıkla görülmektedir. Bu durumda yukarıda belirtilen iki aşamanın — bilgi verilmesi ve ifa talebi — arasına, verilen bilgilerin doğruluğu ve eksiksizliği konusunda yemin yerine geçen bir beyanda bulunulmasına ilişkin ikinci bir aşama eklenir. İfa talebi ise üçüncü aşamaya geçer.

II. Diğer Usulî Hususlar
Kademeli dava, usul ekonomisine de hizmet eder; çünkü ilgili taleplerin birkaç ayrı dava yerine tek bir yargılama kapsamında karara bağlanmasına imkân verir.

Kademeli dava, ZPO’nun 260. maddesi kapsamındaki objektif dava yığılmasının özel bir hâlidir. Bütün talepler ileri sürüldükleri anda dava konusu hâline gelir; ancak aynı anda değil, aşamalar hâlinde karara bağlanırlar. Başka bir ifadeyle, her aşama ancak önceki aşama tamamlandıktan sonra karara bağlanır. İstisnai olarak, bilgi talebinin incelenmesi sonucunda ana talebin maddi hukuk bakımından herhangi bir dayanağının bulunmadığı zaten ortaya çıkmışsa, birden fazla aşamayı kapsayan ortak bir duruşma yapılabilir ve tek bir karar verilebilir (Alman Federal Yargıtayı, 28 Kasım 2001 tarihli gıyabi karar, VIII ZR 37/01). Bununla birlikte, kural olarak ilk iki aşama, yani bilgi talebi ve yemin yerine geçen beyan talebi hakkında kısmi karar; son aşama, yani yukarıda belirtildiği üzere genellikle ifa talebi hakkında ise nihai karar verilir. Bir aşamaya ilişkin kısmi karara karşı istinaf ve gerekli koşulların bulunması hâlinde temyiz yoluna başvurulabilir. Yukarıda belirtilen Münih Yüksek Bölge Mahkemesi kararında temyize izin verilmemiştir. Bilgi talebine ilişkin kısmi karara karşı kanun yoluna başvurulması, sonraki aşamalardaki talepleri etkilemez.

Nihai kararda yargılama giderleri hakkında tek bir hüküm bulunur; ancak baskın görüşe göre – bu konuda görüş birliği bulunmamakla birlikte – giderlerin kapsamı ZPO’nun 91. maddesi ve devamı uyarınca her aşama bakımından ayrı ayrı belirlenmelidir.
III. Dava Taleplerinin Hazırlanmasına İlişkin Ek Hususlar; Dağıtım Aracıları Bakımından Farklılıklar
Uygulamada ticari acentelik uyuşmazlıkları genellikle komisyon hesaplaşması ve ticari defter hesap özetinin sunulması üzerinde yoğunlaşmaktadır.

Komisyon hesaplaşması / ticari defter hesap özeti veya ticari defterlerin incelenmesi talebi (birinci aşama), müvekkilin genel davranışları nedeniyle hesapların eksiksizliği ve doğruluğu konusunda gerekli özenin gösterilip gösterilmediğine ilişkin şüphe bulunması hâlinde, yemin yerine geçen beyan talebiyle (ikinci aşama) birleştirilir. Üçüncü aşamada ise davalı işletmenin, hesaplaşma, ticari defter hesap özeti veya ticari defterlerin incelenmesi sonucunda tutarı belirlenecek komisyonları ya da HGB’nin 89b maddesi kapsamındaki denkleştirme talebi gibi diğer alacakları faiziyle birlikte davacı ticari acenteye ödemesine hükmedilmesi — başlangıçta tutar belirtilmeksizin — talep edilir.

Bununla birlikte, ilk aşamada hem hesaplaşmanın hem de ticari defter hesap özetinin birlikte talep edilmesi zorunlu değildir. Hesaplaşma daha önce yapılmış olabilir. Böyle bir durumda davacı ticari acente, örneğin kademeli dava yoluyla davalının sırasıyla aşağıdakileri yerine getirmesine hükmedilmesini talep edebilir:

1) Davacıya, HGB’nin 87c(2) maddesi uyarınca, […] döneminde davalı ile teslimat adresleri davacının davalı adına ticari acente olarak faaliyet gösterdiği bölgede bulunan müşteriler arasında gerçekleştirilen tüm işlemlere ilişkin düzenli ve açık biçimde hazırlanmış bir ticari defter hesap özeti sunmak; bu özet en azından aşağıdaki bilgileri içermelidir: [müşterilerin kimlik bilgileri ve siparişlere ilişkin ayrıntılar gibi bilgiler];

2) Gerekirse, 1 numaralı başvuru uyarınca sunulacak defterlerden alınan özetin doğruluğu ve eksiksizliği konusunda yemin etmek;

3) Davacıya, henüz ödenmemiş komisyonları ve ticari defter hesap özetinin sunulması ile 2 numaralı talep uyarınca yemin yerine geçen beyanda bulunulmasının ardından tutarı belirlenecek diğer alacakları, davanın açıldığı tarihten itibaren temel faiz oranının 9 puan üzerinde faizle birlikte ödemek.

Yetkili bayiler bakımından durum ticari acentelerden bir ölçüde farklıdır. ZPO’nun 254. maddesi kapsamındaki kademeli dava, elbette yetkili bayilerin taraf olduğu uyuşmazlıklarda da söz konusu olabilir. Bununla birlikte, yetkili bayi genellikle komisyon değil, ticari marj veya bayi marjı elde eder ve bu ilişkide komisyon hesaplaşması ya da ticari defter hesap özeti söz konusu değildir. Bununla birlikte, yetkili bayilerin ilke olarak, örneğin BGB’nin 242. ve 666. maddeleri uyarınca bilgi edinme hakları bulunabilir. Bu durum, HGB’nin 89b maddesinin kıyasen uygulanması suretiyle ileri sürülebilecek denkleştirme taleplerinin hazırlanması bakımından önem taşıyabilir (bkz. Düsseldorf Bölge Mahkemesi, 28 Ağustos 2015 tarihli kısmi karar, 33 O 119/12). Aynı esas franchise alanlar bakımından da geçerlidir.

Komisyoncular bakımından durum nispeten daha karmaşıktır. Uygulamada ilgili başlangıç noktası, HGB’nin 87c(1) maddesine kıyasen komisyon hesaplaşmasının sunulmasına ilişkin taleptir. Ticari defter hesap özeti sunulması veya ticari defterlerin incelenmesi gibi bilgi edinme hakları ise genellikle önem taşımaz; çünkü komisyoncu, komisyon talebine dayanak oluşturan işlemleri bizzat ve kendi adına gerçekleştirir. Dolayısıyla komisyoncu, komisyonun hesaplanmasına ilişkin bütün koşullar hakkında zaten bilgi sahibidir. Özellikle HGB’nin 87(2) maddesine kıyasen bölge komisyonu söz konusu olduğunda istisnalar ortaya çıkabilir.
IV. Son Pratik Notlar

Kademeli dava, dağıtım hukuku uygulamasında bilgi talepleri ile ifa taleplerini usul açısından verimli biçimde bir araya getirmenin yararlı bir yoludur. Özellikle HGB’nin 87c ve 89b maddeleri kapsamındaki taleplerde, komisyon ve denkleştirme taleplerine ilişkin ayrı bir dava yerine kademeli davanın tercih edilmesinin uygun olup olmadığı değerlendirilmelidir.

Kademeli davanın yapısı dikkatle belirlenmelidir. Özellikle hangi aşamaların gerekli veya uygun olduğunun tespit edilebilmesi için somut olayın koşulları ayrıntılı biçimde incelenmelidir.

Uygulamada sıklıkla ileri sürülen ticari defter hesap özeti talepleri bakımından, ticari acentenin böyle bir talepte bulunabilmesi için gerekli bilgi edinme menfaatinin veya hukuki korunma menfaatinin bulunmayabileceği hususu çoğu zaman gözden kaçırılmaktadır. Örneğin Hannover Bölge Mahkemesi (LG Hannover, 7 Şubat 2011 tarihli karar – 23 O 4512/99-128), HGB’nin 87c(2) maddesi uyarınca ticari defter hesap özeti talebinin, bu özetin ticari acentenin ekonomik menfaatlerini gerçekleştirmesi bakımından önem taşıyabilecek ve henüz bilinmeyen olguları ortaya çıkarabilecek nitelikte olmasını şart koştuğunu belirtmiştir. Ticari acente gerekli bütün bilgilere zaten sahipse ticari defter hesap özetine de ihtiyaç duymaz; bu durumda hukuki korunma menfaati ortadan kalkar.

Ticari acente, ödeme talebiyle açıkça ilgisi bulunmayan bilgileri de talep edemez.
Ayrıca Berlin Yüksek Bölge Mahkemesi ve Hannover Bölge Mahkemesi, ticari defter hesap özeti taleplerinin hangi durumlarda hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirilebileceğine ilişkin kriterler geliştirmiştir (bkz. KG Berlin, 15 Mayıs 2006 tarihli karar – 23 U 96/05; Hannover Bölge Mahkemesi, 7 Şubat 2001 tarihli karar – 23 O 4512). Ticari defter hesap özeti taleplerinin mahkemede mutlaka başarılı olacağı varsayılamaz. Bu nedenle şirketlerin her somut olayı ayrıntılı biçimde incelemesi veya bir hukuk danışmanına inceletmesi faydalı olacaktır.